سوءمصرف مواد عبارتست از مصرف خود سرانه یک دارو به شیوه ای که با پروتکل های پزشکی یا هنجارهای اجتماعی در تناقض باشد. دلایل زیادی وجود دارند که چرا فردی مصرف مواد را اختیار می کند: تمایل ژنتیک، انگیزه های فیزیولوژیک، مکانیزم های کنار آمدن با دردهای جسمی یا روحی، پذیرش اجتماعی و غیره.


کندوکاو این دلایل می تواند بعضی از روان پریشی های ذهنی مواد را نشان دهد.


1. لذت مثبت:


داروهای مخدر احساس خوبی ایجاد می کنند. اول حس شادی ست که با مصرف دارو دست می دهد و بعد تاثیر ثانوی که به نوع دارو مربوط می شود. اگر مهیج باشد "متامفتامین، کوکایین"، به دنبال شادی اولیه، احساس غالب اعتماد به نفس و انرژی فراوان می آید؛ اگر داروی کندساز باشد "داروهای افیونی، هرویین"، به دنبال شادی اولیه، رضایت و آرامش می آید. این ویژگی های شادی آور و تاثیرهای روانی به نام "نشئه" شناخته می شود.


2. مرکز پاداش:


نشئه ای که از مصرف داروهای روانگردان دست می دهد، از نظر شیمی اعصاب، به علت تحریک مسیر پاداش لذت مغز (PRP) است. در مرکز این مسیر دوپامین نوروترانسمیتر قرار دارد که به تولید و تنظیم لذت کمک می کند. اگرچه هر ماده روان گردان تاثیری متفاوت روی PRP دارد، همه شان تحریکش می کنند؛ و زمانی که PRP تحریک شد، دوپامین بیشتری آزاد می شود. نتیجه این افزایش تراکم دوپامین، پاداش روانی آنی، و البته بدون تلاش، است که در حس خودرضایتمندی، تن آسایی و افزایش عزت نفس، خود را نشان می دهد. بدین ترتیب، وقتی این پاداش روانی یک بار تجربه شد، مغز باز هم به دنبال این پاداش خواهد بود.


3. حمایت:


مصرف مواد با یک نیاز روانی برای حمایت در برابر مسائل شخصی ای همراه است که به روشي غير قابل مدیریت حس می شوند. همانطور که در نشریه موسسه ملی سوءمصرف مواد در باب نظریه های مصرف مواد آمده، در مصرف مواد به عنوان سیستم حمایت، نوع دارو به نوع نیاز احساسی بستگی دارد. داروهای مخدر و خواب آور عموما برای کنترل عصبانیت، خشم، حسادت و احساس شرم، و نیز اضطرابی که با این حس ها همراه است، مصرف می شود. داروهای محرک برای مبارزه با حس ضعف، بی کفایتی و افسردگی استفاده می شود. داروهای توهم زا نیز در مقابل بی حوصلگی، کسلی و سرخوردگی کاربرد دارند. مصرف الکل هم برای مقابله با تنهایی، حس گناه و ملامت نفس است.


4. اضطراب ها:


اضطراب، حالتی روانی و فیزیولوژیکی است که مشخصه اش احساس ترس، نگرانی و بی تابی ست. اضطراب در برخورد با یک موقعیت تهدیدآمیز بروز نمی کند و عکس العمل جنگ و گریز در برابر خطرهای کنونی نیست. بلکه اضطراب در نتیجه خطرها و مشکلات قبلی، که غیرقابل اجتناب یا غیرقابل کنترلند اتفاق می افتد. همه مردم جهان اضطراب را تجربه می کنند، اما میزان تجربه آن و درکی که این اضطراب بر آن مبتنی ست، برای هر فرد متفاوت است. برای آنهایی که اضطرابشان را بی امان، تغییر ناپذیر و مهار نشدنی توصیف می کنند، یا حس می کنند قدرت رفع کردن یا کاستن از منبع اضطراب را ندارند، سوءمصرف مواد آرامشی روانی به همراه دارد – اختلالِ شناختیِ واقعیت که تجربه اضطراب را در فرد کم می کند.


5. اجبار:


مصرف اجباری دارو، که تعریف اعتیاد است، عبارت است از دستور ذهنی روانی برای وابسته بودن به و مصرف مواد روان گردان، علیرغم عواقبی (جسمی، حقوقی و غیره) که این مصرف به دنبال دارد. مصرف اجباری دارو، بدون تلاش، مقید به محرک، سخت مهار شدنی و ظاهرا خارج از سیستم کنترل خودآگاه فرد است. طبق تحقیقی که در ژورنال داروشناسی روانی (1998) چاپ شده، همیشه تصور بر این بوده که این رفتار ناشی از میل روانی به آن داروست. اما این تحقیق نشان داد که انگیزه روانی پشت مصرف دارو را می توان به صورت تجلی رفتار خود به خودی توضیح داد: رفتار خودکار مهارت های حرکتی و توانایی های شناختی که در نتیجه عمل مکرر اتفاق می افتد.


منبع: پیشگیری نوین